درباره مادسته‌بندی موضوعی آیات قرآن کریم

دسته‌بندی موضوع های درون آیات قرآن کریم و مقوله‌بندی درونی آن موضوع‌ها، عاملی مهم در دسترسی آسان به محتوای قرآن کریم است. این کار آگاهی و آشنایی بیشتر مخاطبان با ژرفای هر موضوع و تأکیدها، فراوانی و ظرایف مندرج در آن، همچنین دسته بندی محورهای هر موضوع را برای مخاطب فراهم نموده؛ امکانی برای استفاده بهتر از محتوای این پیام الهی و پیاده شدن آن در زندگی انسان پدید می‌آورد.

چنانکه مشاهده می‌شود در هر آیه از قرآن مجید و هر صفحه آن، از موضوع‌های مختلفی سخن رفته است؛ بنابراین مخاطب هرقدر باهوش و هر میزان مداومت در خواندن قرآن داشته باشد، نمی‌تواند تمام مطالب مربوط به یک موضوع را که در لابه‌لای صدها صفحه و چند هزار آیه از این کتاب الهی آمده است، یکجا در ذهن خود کنار یکدیگر قرار دهد و به شناخت کافی و نتیجه‌گیری و استفاده کامل از محتوای پیام الهی درباره آن موضوع دست یابد.

باری اگرچه آثار فراوانی در علوم قرآنی، تفسیر، معجم و... درباره قرآن کریم نگارش یافته و در دسترس است. اما سخن در چگونگی استفاده مطلوب و مؤثر از متن قرآن، فارغ از ورود به تفسیر و تحلیل آیات آن است. بنابراین ما انسان‌ها از عموم مردم علاقه‌مند به محتوای قرآن گرفته، تا پژوهشگران، سخنوران و... نیازمند چنین امکانی هستیم تا بتوانیم به مطلوب و منظور کامل قرآن درباره هر موضوع با دسته‌بندی درونی آن‌ها دست پیدا کنیم. چه آن‌که نخستین گام و اولین چراغِ خانه دانش جمع‌آوری اطلاعات پراکنده و دسته‌بندی و توصیف دقیق یافته‌ها پیرامون هر موضوع است.

روش تحقیق

در این راستا اینجانب طی سال‌ها اشتغال در امور پژوهشی با درک ضرورت انجام این کار، به دنبال تحلیل محتوای موضوعی آیات قرآن کریم بودم؛ و سرانجام با عنایت خداوند رحمن به این کار پرداختم و طی چند سال صورت تحقق یافت. برای دسته‌بندی موضوعی آیات قرآن کریم از روش تحقیق «تحلیل محتوای کمی» استفاده کرده‌ام. روش تحقیق تحلیل محتوا وظیفه استخراج محتوا و مقوله‌بندی درونی متون را بر عهده دارد.

تدوین نظام موضوعی قرآن

برای تحقق این ایده نخست به یافتن نظام موضوعی کل آیات قرآن کریم اقدام نمودم. این موضوع شناسی با جستجوی کل آیات قرآن بر اساس ترتیب سوره‌ها و در ستون‌هایی شامل «کلان موضوع، موضوع، مقوله، زیر مقوله، رمز یا واحد تحلیل» صورت گرفت و بارها کل آیات قرآن کریم باهدف یافتن و تکمیل موضوعات جستجو گردید. در کنار آن به فهرست مدخل‌های دایرة‌المعارف فارسی قرآن (الکتاب) هم به‌ویژه در جستجوی آیات هر موضوع و مشتقات کلمات و یافتن موضوع، هم‌چنین به معجم‌های مختلف مراجعه مستمر داشته‌ام.

درنهایت یک نظام موضوعی از محتوای آیات قرآن کریم شامل بیش از ۸۰۰ موضوع به دست آمد. این نظام موضوعی در خلال انجام این سلسله کارها به طور مستمر در حال اصلاح و تکمیل است، تا به نظام موضوعی کامل قرآن مجید دست‌یابیم. سپس به فراخور عنوان‌های موضوعی طی این سال‌ها به استخراج و دسته‌بندی موضوعی آیات قرآن مجید با استفاده از روش تحقیق «تحلیل محتوا» پرداخته‌ایم. اینک به توفیق الهی ۸۲۰ موضوع و هریک به‌طور میانگین در ۱۱ صفحه تدوین و ارائه گردیده است. در دسته‌بندی درونی هر موضوع، هر بخش را مقوله نامیده‌ایم و به‌طور میانگین هر موضوع شامل ۹/۸ مقوله گردیده، در مجموع ۸۰۰۰ مقوله استخراج و دسته بندی شده است.

دسترسی به مجموعه

اینک این مجموعه از طریق پایگاه ویکی قرآن با قابلیت دسترسی در نرم‌افزارهای مختلف تحت وب و شبکه‌های اجتماعی در اختیار قرآن دوستان و قرآن‌پژوهان قرار می‌گیرد. همچنین به توفیق الهی ارائه آن به زبان‌های مختلف در این پایگاه و سایر روش‌ها مانند پادکست و... در حال انجام است.

باری چون آیات هر موضوع این معجزه جاوید الهی که طی بیست‌وسه سال بر قلب نبی مکرم اسلام (ص) نازل گردید، در کنار همدیگر قرار می‌گیرد، آن‌وقت حقیقت الهی بودن این کلام، انسجام درونی محتوای آن، کامل و گویا و کافی بودن اصل پیام برای انسان در هر زمان و هر مرتبه از دانش و حکمت و دوری آن از هرگونه تضاد و تناقض آشکارتر می‌شود.